लोक सङ्गीत नै सङ्गीतको मुहान हो। वास्तवमा लोकसङ्गीत कुनै पनि भू–भागमा बस्ने मानिसहरुको आफ्नो संस्कृति झल्कने सङ्गीतलाई भनिन्छ। यसमा मानिसहरुको आफ्नो जातीय ऐतिहासिक संस्कृति, भाषा, रीतिथिति,बब सुखदुःखका साथै अन्य स्थानीय भावनाहरु गाँसिएका हुन्छन्। लोक सङ्गीतबाट त्यस भू–भागका मानिसहरुको बानी व्यवहार पनि बुझ्न सकिन्छ। लोकसङ्गीत लोकको सम्पत्ति हो। यसबाट मानिसले आफ्नो फरक अस्तिवलाई जोगाई राख्दछ। साथै आफ्नो मौलिकतालाई लोक सङ्गीतले अरुको सामु छुट्टै पहिचान राख्न सघाउँछ।
 लोकमा विभिन्न सङ्गीतका साथसाथै आ–आफ्नै लोक पद्धतिहरु पाइन्छ। चाडपर्व, जन्म, मृत्युसंस्कारदेखि विविध सांस्कृतिक गतिविधिहरुले हरेक लोकलाई एक समूहदेखि अर्को समूहमा फरक पहिचान गराएको हुन्छ। स्थानीय उपचार पद्धतिलगायत अन्य केही सांस्कृतिक क्रियाकलापहरुले विज्ञान र मनोविज्ञानका पक्षलाई समेत सघाएको पाइन्छ। विभिन्न व्यक्ति तथा समूहले लोकपद्धतीको अध्ययन अनुसन्धानमा प्रशस्त समय र ठूलो धनराशी खर्च गर्दछन्। तर नेपाल जस्तो गरिब देशमा विभिन्न कारणहरुले गर्दा लोकपद्धतिको अध्ययन अनुसन्धान हुन सकेको देखिदैन। जसले गर्दा धेरै महत्वपूर्ण लोकसङ्गीतलगायत अन्य लोकपद्धतिहरु पनि लोप हुँदै गैरहेको छ। नक्कल गर्नु हाम्रो बाध्यता र नियति बन्दै गइरहेको छ।
 जसरी लोक शब्द ज्यादै व्यापक र महत्वपूर्ण छ र लोकसङ्गीत पनि त्यसरी नै व्यापक र महत्वपूर्ण छ।

लोक सङ्गीतका विशेषताहरुः
लोक सङ्गीतका प्रमुख विशेषताहरु निम्नानुसार छन्।
१. सरलता  २. मौलिकता ३. मौखिकता  ४. परिवर्तनशीलता

१. सरलताः
 लोक सङ्गीत सँधै सरल हुन्छ। यो जति सरल छ त्यति नै गहन पनि हुन्छ। यसकारणले गर्दा लोकसङ्गीतलाई बालकदेखि बृद्धसम्म सबैले सजिलै आत्मसात गर्न सक्दछन्। यसमा छन्द र अन्त्यानुप्रास मिलेको हुन्छ। आफ्नै भाषा, आफ्नै बाजा र आफ्नै भाका हुने भएकोले लोकसङ्गीत सरल हुन्छ।

२. मौलिकताः
 लोकसङ्गीत मौलिक हुन्छ। निश्चित समुदायको सङ्गीत अर्को समुदायको भन्दा फरक किसिमको हुन्छ। लोक सङ्गीतले उक्त समुदायका मानिसहरुको संस्कृतिलाई झल्काउँदछ। लोक सङ्गीतले समुदायको उत्सवहरुलाई ऐतिहासिक पृष्ठभूमिहरुलाई परिचित गराउँछ। चाडपर्वको महत्व जानकारी गराउनुका साथै त्यसको उत्पतिदेखिका ऐतिहासिक महत्वपूर्ण घटनाहरुलाई पनि लोकसङ्गीतले समेटेको हुन्छ।

३. मौखिकताः
 लोकसङ्गीत यसको उत्पत्ति र विकासक्रमलाई हेर्दा मौखिकरुपमा नै चलिआएको पाइन्छ। एकबाट अर्काे पुस्तामा श्रृतिको माध्यमबाट हस्तान्तरण गरिन्छ। संगीत लिपिको विकास नहुँदासम्म सङ्गीतका साथै अन्य सांस्कृतिक कृयाकलाप पनि मौखिक नै हुने गरेको पाइन्छ। सङ्गीत लिपिको पूर्ण विकासपछि सङ्गीतको खुल्ला प्रशिक्षण हुन थालेको पाइन्छ।
 मौखिक लोक संगीतलाई लिपिबद्ध गरी लोप हुने क्रमबाट जगेर्ना गरिएको पाइन्छ। तैपनि यस्तो कदमले लोकसङ्गीतलाई परिवर्तित हुने यसको विशेषताबाट भने रोकेको हुन्छ। यसबाट लोकसङ्गीतले आफ्नो अलग्गै परिभाषा ग्रहण गरेको छ।

४. परिवर्तनशीलताः
 यो लोकसङ्गीतको अति महत्वपूर्ण विशेषता हो। समयको परिवर्तनसँगै मानिसहरुको भाषालगायत विविध सांस्कृतिक कृयाकलापहरु पनि नयाँ ढङ्गले समायोजित हुँदै गैरहेको पाइन्छ। इतिहासदेखि नै लोक सङ्गीत एक पुस्ताबाट अर्काेमा हस्तान्तरित हुँदा केही हरेक पनि भइरहेको हुन्छ। यही परिवर्तनशील गुणले गर्दा हरेक व्यक्तिको आफ्नो व्यक्तिगत बिशेषतालाई लोक सङ्गीतले अंगालेर आफूलाई सधैं सम्पन्न बनाउने अग्रगतिमा लोक सङ्गीत लम्केको हुन्छ।

Average user rating

   (0 vote)